Türkiye’de Siyasi Partiler

Cumhuriyet tarihimizin başlangıcında uygulanan tek partili sistemden bir süre sonra şartlar uygunlaşınca çok partili sisteme geçilmiştir. Böylelikle halkın farklı düşünen kesimlerinin de parlamentoda temsil edilmesi amaçlanmıştır.

Siyasi partileri genel olarak iki başlık altında kategorize edebiliriz. İdeoloji partileri ve kitle (birden çok ideolojili) partileri. İdeoloji partileri tek bir ideolojide birleşen kişilerin oyunu alarak ayakta kalmaktadır. Milliyetçi Hareket Partisi (MHP), Saadet Partisi (SAADET), Türkiye Komünist Partisi (TKP)…vb. Kitle partileri ise farklı ideolojideki insanları bir araya getirip her kesimin sorununu çözme vaadi güder. Adalet ve Kalkınma Partisi (AK PARTi) bu partilere en büyük örnektir.

Uzun vadede değerlendirmek gerekirse kitle partilerinin tabanı, ideoloji partilerinin tabanına göre daha değişkendir. Bu sebepten ötürü ideoloji partileri, kitle partilerine göre daha uzun ömürlüdür. Ancak kitle partileri farklı ideolojiden insanları bir araya getirdiği için oy oranı ideoloji partilerine göre genel olarak daha yüksektir. Belirli dönemlerde ideoloji partilerinin faaliyetleri ülke gündeminde yer tutar ve halkta sempati uyandırıp oy oranlarını yükselişe geçirir. Ancak genel olarak kitle partileri, ideoloji partilerinden daha fazla oy alırlar. Tabii bu analiz ülkemiz seçmen davranışları için geçerli olmakla beraber her ülke için aynı eğilimden bahsetmek mümkün değildir.

Siyasi partiler, tüm dünya genelinde politik konumlarına göre de sağ partiler ve sol partiler olarak değerlendirilmektedir. Yine tüm ülkeler için belirli bir sol ve sağ parti tanımı yapmak mümkün değildir. Çünkü hemen hemen her ülkede sağ ve sol anlayışı farklılık göstermektedir. Ancak ülkemiz için şu şekilde tanımlama yapabiliriz: Sağ partiler; muhafazakar-demokrat, muhafazakar, milliyetçi, milliyetçi-muhafazakar…vb. görüştedir. Sol partiler ise; Atatürkçü, sosyal-demokrat, sosyalist…vb. görüştedir.

Siyasi partileri, aldıkları oy oranı ve milletvekili sayılarına göre de değerlendirebiliriz. Hükümeti tek başına kurabilecek oy oranına sahip olan parti iktidar partisidir. Eğer tek bir partinin tek başına hükümet kuracak oy oranı yok ise siyasi partiler arasında koalisyon kurulur. Buradan doğacak hükümet de koalisyon hükümeti olur. İktidar olamayan ya da koalisyonda kendine yer bulamayan partiler ise muhalefet olarak nitelendirilir. Bu partilerden en yüksek oy oranına sahip olan parti ise ana muhalefet partisidir.

Cumhuriyet tarihimizde 200’den fazla siyasi parti kurulmuştur. Genel seçimlerin öncesi ve sonrasında yeni partilerin kurulmasında artış görülür. 2001/2002/2003 yıllarında toplam 15 yeni parti; 2006/2007/2008 yıllarında ise toplam 18 yeni parti kurulmuştur.

Siyasi partilerin seçimlere katılabilmesi için illerin en az yarısında oy verme gününden en az altı ay evvel teşkilat kurmuş ve büyük kongrelerini yapmış olması veya TBMM’de parti grubu bulunması şarttır. Bir ilde teşkilatlanma, merkez ilçesi dahil o ilin ilçelerinin en az üçte birinde teşkilat kurmayı gerektirir. Siyasi partiler kanununun bu şartlarını yerine getiremeyen partiler seçimlere katılamamaktadır.

2004 yerel seçimlerine 20 parti, 2009 yerel seçimlerine 19 parti katılmıştır.

2002 genel seçimlerine 18 parti, 2007 genel seçimlerine 14 parti katılmıştır. 2002 genel seçimlerinde 2 parti, 2007 genel seçimlerinde ise 3 parti 10% seçim barajını aşarak TBMM’ye girmeye hak kazanmıştır. Cumhuriyet tarihimizde ise toplam 27 parti TBMM’ye girmeyi başarmıştır. TBMM’ye girmek isteyen diğer partiler seçim öncesi yaptırdıkları anketlerde seçim barajını aşamayacaklarını anlayınca milletvekilleri seçimlerine bağımsız adaylar ile girip bağımsız milletvekilleri çıkartmış ve ardından TBMM’de partilerine tekrar katılmışlardır. Bu yöntemin bir sonucu da şuan ki TBMM milletvekillerinin dağılımıdır. 2007 genel seçimlerinde sadece AK PARTi, CHP ve MHP’nin seçim barajını aşmasına karşın şuan TBMM’de bu partilerin yanı sıra BDP’den 20, DSP’den 6, DP’den 1, TP’den 1 milletvekili bulunmaktadır.

Türkiye’de mevcut 67 siyasi parti bulunmaktadır. Cumhuriyet’ten itibaren kurulan 200’den fazla partiden büyük çoğunluğu; oy alamama, örgütlenememe sonucu başka parti ile birleşme, ülke gündeminden uzak kalma ve maddi sorunlardan ötürü kendilerini feshetmişlerdir. Ancak ülke tarihimizde bunların yanı sıra 33 parti yargı yoluyla ve 19 parti de askeri darbeler sonrasında kapatılmıştır. Darbeler sonrası kapatılan 19 partiden 17’si 1980 askeri darbesi sonrası kapatılmış olup daha sonra tekrar kurulmuştur.

Selman ÇELİK